Duboko ukorijenjena i suptilna islamofobija Zapada
Dejtonski mirovni sporazum zaustavio je rat u Bosni i Hercegovini u izuzetno osjetljivom trenutku. Krajem 1995. godine Armija Republike Bosne i Hercegovine nalazila se u snažnom vojnom zamahu, a na terenu su postojale realne mogućnosti za daljnje napredovanje prema Banjoj Luci te presijecanje teritorije republike srpske u području Brčkog. Upravo zbog toga odluka da se rat zaustavi i da se zaraćene strane upute za pregovarački stol izazvala je sumnju i skepsu među mnogim građanima Bosne i Hercegovine.
Pritisak koji su Sjedinjene Američke Države i Evropska unija vršile na tadašnjeg predsjednika Republike Bosne i Hercegovine Aliju Izetbegovića da prihvati pregovore došao je u trenutku kada je probosanski politički i vojni blok prvi put stekao značajnu prednost na terenu. Za mnoge je upravo ta činjenica otvorila pitanje zašto je međunarodna zajednica insistirala na zaustavljanju vojnih operacija baš tada, a ne ranije, tokom godina kada je Bosna i Hercegovina bila izložena agresiji, opsadama gradova, etničkom čišćenju i masovnim zločinima.
Dejtonski sporazum nesumnjivo je donio mir i zaustavio krvoproliće, ali je istovremeno institucionalizirao složen i često nefunkcionalan politički sistem. Republika srpska, nastala tokom rata obilježenog teškim zločinima i presudama za genocid, postala je jedan od dva entiteta međunarodno priznate Bosne i Hercegovine. Mnogi smatraju da je na taj način legalizirano stanje stvoreno ratom te da žrtve agresije nikada nisu dobile punu političku satisfakciju.
Dodatna pitanja nameće i širi međunarodni kontekst tog vremena. Nakon raspada Sovjetskog Saveza svijet je ušao u period unipolarnog poretka, u kojem su Sjedinjene Američke Države bile dominantna globalna sila. Ako je Zapad imao političke, vojne i diplomatske kapacitete da zaustavi rat, zašto to nije učinio ranije? Zašto su četiri godine sistematskog nasilja, koncentracionih logora, opsade Sarajeva i na kraju genocida u Srebrenici bile potrebne da bi međunarodna zajednica odlučnije reagirala?
Jedno od objašnjenja koje se često može čuti među bošnjačkim intelektualcima i političkim analitičarima jeste postojanje duboko ukorijenjenih predrasuda prema muslimanima u dijelu zapadnih političkih elita. Prema ovom tumačenju, Bosna i Hercegovina se nije posmatrala samo kao država žrtva agresije, već i kao zemlja s muslimanskom većinom čije jačanje nije odgovaralo određenim geopolitičkim i ideološkim interesima. Takva percepcija, smatraju zagovornici ove teze, utjecala je na sporost reakcije međunarodne zajednice i na način na koji je oblikovan poslijeratni ustavni poredak.
Rezultat je politički sistem koji i danas proizvodi brojne blokade. Mehanizmi veta, složena struktura vlasti i široke mogućnosti opstrukcije često omogućavaju političkim akterima koji otvoreno dovode u pitanje državu Bosnu i Hercegovinu da blokiraju njeno funkcioniranje i razvoj. Zbog toga mnogi građani imaju osjećaj da se zemlja nalazi u svojevrsnom institucionalnom zatočeništvu, nesposobna da provede nužne reforme i ubrza svoj evropski put.
Istovremeno, međunarodna zajednica zadržala je značajne instrumente utjecaja kroz instituciju visokog predstavnika. Iako su te ovlasti zamišljene kao sredstvo za očuvanje mira i stabilnosti, kritičari smatraju da nisu dovoljno iskorištene za uklanjanje političkih blokada i izgradnju funkcionalne građanske države. Zbog toga se i danas postavlja pitanje postoji li zaista puna spremnost međunarodnih centara moći da Bosna i Hercegovina postane potpuno funkcionalna, demokratska i ravnopravna članica Evropske unije.
Tri decenije nakon završetka rata, Bosna i Hercegovina i dalje traži odgovore na mnoga pitanja iz svoje nedavne prošlosti. Među njima je i ono najvažnije: da li je Dejtonski sporazum bio samo kompromis nužan za zaustavljanje rata ili je predstavljao izraz šire politike koja je bila spremna žrtvovati principe pravde zarad geopolitičke stabilnosti? Odgovor na to pitanje i danas oblikuje političke rasprave u Bosni i Hercegovini i odnos njenih građana prema međunarodnoj zajednici.